Vụ án phân bón giả tại Đắk Lắk: Mức độ nguy hại nhìn từ góc độ pháp lý

Đáng chú ý, vụ án có sự tham gia của nhiều cá nhân và doanh nghiệp. Cơ quan điều tra xác định Đỗ Xuân Nam (sinh năm 1989) là người bị cho là chủ mưu, cầm đầu. Võ Thị Kim Thúy (SN 1983) là Giám đốc Công ty TNHH Phân bón Khánh Thư; Dương Hồng Sơn (SN 1980) là Giám đốc Chi nhánh Công ty TNHH Phân bón Khánh Thư tại Đồng Nai. Theo hồ sơ điều tra, Thúy và Sơn còn điều hành Công ty TNHH Nông nghiệp Blue Zone và Công ty TNHH Eximfer Việt Nam. Ngoài ra còn có Dương Văn Tuấn, đại diện Công ty TNHH Nông nghiệp Blue Zone tại Đồng Nai; Hồ Bá Đức và Võ Vũ Toại, là những người tham gia bán hàng cho Nam.

Về hành vi, cơ quan điều tra cho rằng các đối tượng đã lợi dụng tư cách pháp nhân và hoạt động của các doanh nghiệp để nhập khẩu phân bón có giá thành thấp từ nhiều quốc gia, sau đó thay đổi bao bì, dán tem và nhãn phụ thể hiện nguồn gốc Bỉ rồi đưa ra thị trường. Trong năm 2025 và 2026, các doanh nghiệp do Thúy và Sơn điều hành nhập khoảng 555 tấn phân bón hữu cơ có nguồn gốc từ Bỉ, nhưng lượng phân bón được bán ra lên tới hơn 24.243 tấn. Khoảng 23.782 tấn bị xác định không có nguồn gốc Bỉ nhưng được làm giả về xuất xứ.

Về căn cứ pháp lý, điểm đ khoản 7 Điều 3 Nghị định 98/2020/NĐ-CP quy định hàng giả bao gồm hàng hóa có nhãn, bao bì giả mạo về nguồn gốc, xuất xứ. Do đó, nếu hành vi giả mạo xuất xứ được chứng minh theo quy định pháp luật, số phân bón này có căn cứ để xác định là hàng giả về nguồn gốc, xuất xứ.

Đáng chú ý nhất là Điều 195 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017, quy định về tội Sản xuất, buôn bán hàng giả là lương thực, thực phẩm, phụ gia thực phẩm; phân bón, thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật, giống cây trồng, giống vật nuôi. Theo thông tin điều tra, Võ Thị Kim Thúy, Dương Hồng Sơn và Đỗ Xuân Nam bị khởi tố về tội sản xuất, buôn bán hàng giả là phân bón theo điểm b khoản 4 Điều 195; Hồ Bá Đức bị khởi tố về tội buôn bán hàng giả là phân bón theo cùng quy định. Võ Vũ Toại bị khởi tố về tội buôn bán hàng giả là phân bón theo điểm c khoản 3 Điều 195, còn Dương Văn Tuấn bị khởi tố về tội sản xuất hàng giả là phân bón theo điểm b khoản 4 Điều 195.

Việc nhiều bị can bị xem xét về các hành vi khác nhau cho thấy cần phân biệt rõ vai trò của từng người trong chuỗi sản xuất, kinh doanh. Người tổ chức, điều hành doanh nghiệp, người trực tiếp sản xuất hoặc thay đổi nhãn mác và người thực hiện việc bán hàng có thể phải chịu trách nhiệm hình sự tương ứng với hành vi và mức độ tham gia của mình. Tuy nhiên, việc bị khởi tố chỉ là một giai đoạn tố tụng; trách nhiệm hình sự cuối cùng và mức hình phạt cụ thể phải được xác định theo kết quả điều tra, truy tố và xét xử.

Mức độ nguy hại của vụ án còn nằm ở hậu quả đối với nông nghiệp. Người nông dân mua sản phẩm được quảng bá là phân bón có nguồn gốc Bỉ nhưng thực tế không đúng xuất xứ có thể phải trả mức giá cao hơn, đồng thời đối mặt với rủi ro về chất lượng, hiệu quả sử dụng và năng suất cây trồng. Về phương diện thị trường, hành vi này còn tạo ra sự cạnh tranh không lành mạnh, làm suy giảm niềm tin vào hệ thống phân phối vật tư nông nghiệp.

Như vậy, xét trên phương diện pháp lý, đây là vụ án có quy mô lớn, có dấu hiệu tổ chức hoạt động thông qua nhiều doanh nghiệp và liên quan đến lượng hàng hóa đặc biệt lớn. Việc xử lý vụ án cần làm rõ trách nhiệm của từng bị can, vai trò của từng doanh nghiệp, nguồn gốc hàng hóa, phương thức giả mạo xuất xứ và số tiền thu lợi. Đồng thời, cần bảo đảm nguyên tắc mọi người đều được coi là không có tội cho đến khi được chứng minh theo trình tự luật định và có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật.