Trách nhiệm pháp lý của Giám đốc Sở Giáo dục Đào tạo Tuyên Quang sau khi bị khởi tố trong vụ hơn 140 điểm 10

Vụ việc bất thường tại điểm thi Trường THPT chuyên Tuyên Quang đặt ra vấn đề không chỉ về trách nhiệm của những người trực tiếp tham gia gian lận mà còn về trách nhiệm của người đứng đầu cơ quan quản lý giáo dục địa phương.

Theo thông tin đã được công bố, ông Vũ Đình Hưng, Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo Tuyên Quang, là Phó Trưởng ban thường trực Ban Chỉ đạo kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026, có trách nhiệm phối hợp điều hành các nhiệm vụ chuyên môn liên quan đến kỳ thi.

Về phương diện pháp lý, trước hết phải phân biệt trách nhiệm quản lý với trách nhiệm hình sự cá nhân. Quy chế thi tốt nghiệp THPT hiện hành quy định Sở Giáo dục và Đào tạo có trách nhiệm tổ chức, chỉ đạo và kiểm tra nhiều khâu của kỳ thi; đồng thời kỳ thi phải bảo đảm an toàn, nghiêm túc, trung thực, khách quan và công bằng. Quy chế cũng xác định kết quả thi phải phản ánh đúng năng lực của thí sinh và cung cấp dữ liệu đáng tin cậy cho tuyển sinh.

Do đó, nếu điều tra chứng minh Giám đốc Sở biết rõ hành vi sai phạm nhưng vẫn chỉ đạo, tạo điều kiện, bao che hoặc trực tiếp can thiệp trái quy định vào hoạt động thi, vấn đề không còn dừng ở trách nhiệm quản lý. Điều 356 Bộ luật Hình sự quy định tội “Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ” khi người có chức vụ, quyền hạn vì vụ lợi hoặc động cơ cá nhân khác mà lợi dụng chức vụ, quyền hạn làm trái công vụ và gây thiệt hại theo các điều kiện luật định. Khung hình phạt cơ bản là cải tạo không giam giữ đến 3 năm hoặc phạt tù từ 1 đến 5 năm; các trường hợp có tổ chức, phạm tội từ hai lần trở lên hoặc gây thiệt hại tài sản ở mức luật định có thể chịu mức hình phạt cao hơn. Người phạm tội còn có thể bị cấm đảm nhiệm chức vụ nhất định từ 1 đến 5 năm.

Một điểm quan trọng là chức vụ Giám đốc Sở không tự động làm phát sinh trách nhiệm hình sự. Cơ quan tố tụng phải chứng minh hành vi cụ thể, lỗi của cá nhân, mối quan hệ giữa hành vi đó với chức vụ, quyền hạn được giao và hậu quả theo cấu thành tội phạm.

Nếu chỉ xác định có thiếu sót trong công tác quản lý, kiểm tra, giám sát nhưng không chứng minh được yếu tố cố ý và các dấu hiệu cấu thành tội phạm tương ứng, việc xử lý phải được xem xét theo chế độ kỷ luật, hành chính hoặc trách nhiệm khác phù hợp.

Đặc biệt, trách nhiệm của người đứng đầu cần được đánh giá trên phạm vi nhiệm vụ và quyền hạn thực tế, chứ không thể suy luận từ kết quả bất thường của kỳ thi rằng người đứng đầu đương nhiên tham gia gian lận. Ngược lại, nếu chứng cứ cho thấy người đứng đầu đã biết hoặc tham gia vào cơ chế vi phạm mà vẫn sử dụng quyền hạn để duy trì hoặc che giấu sai phạm, trách nhiệm hình sự có thể được đặt ra độc lập với trách nhiệm của những người trực tiếp thực hiện hành vi.

Vì vậy, vấn đề pháp lý cốt lõi trong trường hợp này không phải là “Giám đốc Sở có phải chịu trách nhiệm vì cấp dưới sai phạm hay không”, mà là ông có thực hiện hoặc đồng phạm trong hành vi vi phạm công vụ hay không, biết đến đâu, đã làm gì trong phạm vi quyền hạn của mình và hành vi đó gây ra hậu quả pháp lý nào. Chỉ khi các yếu tố này được chứng minh bằng chứng cứ hợp pháp, trách nhiệm hình sự của cá nhân mới có thể được xác định.