Trung tâm Tư vấn pháp luật tỉnh Quảng Trị trả lời về câu hỏi của công dân liên quan đến di chúc và thừa kế

Luật sư trả lời và tư vấn như sau:

Theo quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015, người lập di chúc có quyền định đoạt tài sản của mình và chỉ định người được hưởng di sản. Tuy nhiên, quyền định đoạt này không phải là tuyệt đối. Pháp luật vẫn bảo vệ quyền lợi của một số người thừa kế đặc biệt, ngay cả khi họ không được chỉ định trong di chúc.

Trường hợp của anh N cần được xem xét theo hai vấn đề: xác định căn nhà có phải toàn bộ là di sản của người bố hay không và xác định quyền của mẹ cùng người em 16 tuổi.

Thứ nhất, cần xác định căn nhà có thực sự thuộc toàn bộ quyền sở hữu của người bố hay không.

Theo Điều 612 Bộ luật Dân sự năm 2015, di sản bao gồm tài sản riêng của người chết và phần tài sản của người chết trong tài sản chung với người khác. Vì vậy, nếu căn nhà được tạo lập trong thời kỳ hôn nhân và là tài sản chung của bố mẹ thì không thể mặc nhiên coi toàn bộ căn nhà là di sản của bố.

Theo Điều 33 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014, tài sản được tạo lập trong thời kỳ hôn nhân về nguyên tắc có thể là tài sản chung của vợ chồng; trường hợp không có căn cứ chứng minh là tài sản riêng thì tài sản đang có tranh chấp được coi là tài sản chung.

Do đó, nếu căn nhà là tài sản chung của bố mẹ thì trước hết phải xác định phần tài sản thuộc quyền của mẹ. Chỉ phần tài sản thuộc về bố mới trở thành di sản để chia thừa kế.

Thứ hai, mẹ và người em 16 tuổi vẫn có quyền hưởng một phần di sản dù không được ghi trong di chúc.

Đây là điểm quan trọng nhất của vụ việc.

Điều 644 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định về “người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung của di chúc”. Theo đó, con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng và con thành niên không có khả năng lao động vẫn được hưởng phần di sản bằng 2/3 suất của một người thừa kế theo pháp luật, nếu họ không được hưởng di sản theo di chúc hoặc được hưởng thấp hơn mức này.

Trong tình huống của anh N:

• Mẹ của anh N là vợ của người chết, thuộc trường hợp được Điều 644 bảo vệ.

• Người em 16 tuổi là con chưa thành niên, cũng thuộc trường hợp được Điều 644 bảo vệ.

• Việc hai người này không được đề cập trong di chúc không đồng nghĩa với việc họ mất quyền hưởng di sản.

Để xác định mức hưởng tối thiểu, phải giả định di sản được chia theo pháp luật. Theo Điều 651 Bộ luật Dân sự năm 2015, hàng thừa kế thứ nhất gồm vợ, chồng, cha mẹ, con đẻ, con nuôi của người chết; những người cùng hàng được hưởng phần di sản bằng nhau.

Ví dụ, giả sử căn nhà hoàn toàn là tài sản riêng của bố và tại thời điểm bố mất, hàng thừa kế thứ nhất chỉ gồm mẹ, anh N và người em 16 tuổi, thì nếu chia theo pháp luật, mỗi người sẽ có một suất bằng 1/3 di sản.

Khi đó, mẹ và người em 16 tuổi, với tư cách những người thuộc Điều 644, mỗi người được bảo đảm tối thiểu:

2/3 × 1/3 = 2/9 giá trị di sản.

Phần còn lại mới được xem xét để anh N hưởng theo di chúc.

Như vậy, trong giả định này, không thể chỉ căn cứ vào việc bố để lại toàn bộ căn nhà cho anh N để kết luận anh N được nhận 100% giá trị di sản.

Việc anh N chăm sóc bố nhiều năm có làm anh N được hưởng toàn bộ nhà không?

Không đương nhiên.

Việc anh N trực tiếp chăm sóc bố trong nhiều năm có thể là một tình tiết thực tế có ý nghĩa khi xem xét hoàn cảnh gia đình hoặc trong quá trình các bên thỏa thuận phân chia di sản. Tuy nhiên, bản thân việc chăm sóc người để lại di sản không làm phát sinh quyền được hưởng toàn bộ di sản và cũng không loại trừ quyền thừa kế của người vợ hoặc người con chưa thành niên theo Điều 644.

Nói cách khác, có thể hiểu rằng pháp luật đồng thời tôn trọng ý chí của người lập di chúc và bảo vệ quyền lợi tối thiểu của những người thừa kế đặc biệt.

Kết luận tư vấn

Trong trường hợp anh N nêu, không thể khẳng định anh N được nhận toàn bộ căn nhà chỉ vì bố đã lập di chúc để lại căn nhà cho anh N.

Trước tiên phải xác định căn nhà là tài sản riêng của bố hay tài sản chung của bố mẹ. Nếu là tài sản chung thì phải xác định phần tài sản của mẹ trước khi xác định di sản. Đối với phần di sản thuộc về bố, mẹ và người em 16 tuổi vẫn được pháp luật bảo vệ quyền hưởng di sản theo Điều 644 Bộ luật Dân sự năm 2015, mặc dù không được chỉ định trong di chúc.

Vì vậy, việc anh N trực tiếp chăm sóc bố là một tình tiết đáng được xem xét nhưng không phải là căn cứ để anh N đương nhiên được nhận toàn bộ căn nhà.

Trung tâm Tư vấn pháp luật tỉnh Quảng Trị cám ơn anh N đã đặt câu hỏi, rất mong gia đình anh xử lí các tình huống phù hợp theo quy định của pháp luật.